انقلاب اسلامی ایران به عنوان واقعه‌ای بزرگ، تحولات عظیم اجتماعی، سیاسی و فرهنگی را به همراه داشت. حمله و تجاوز عراق به ایران یكی از این رخدادها و تحولات بود كه تاثیر شگرف آن را به وضوح می‌توان در ادبیات پس از انقلاب، بویژه شعر شاعران مشاهده كرد، تا آنجا كه شعر پس از انقلاب و 8 سال دفاع مقدس با سروده‌های پیش از انقلاب كاملا متفاوت است.


اكنون‌ نزدیك‌ به‌ 2 دهه از پایان‌ و 3 دهه از آغاز جنگ می‌گذرد، اما نهال شعر دفاع مقدس آیا امروز درختی نحیف و ظریف یا تنومند، پربار و پرشاخ و برگ است؟ و شاخ و برگ این درخت به كدام جهت چرخیده و از كجا نور می‌گیرند؟ دغدغه شاعران دیروز چه بود و شاعران جوان امروز چه سودایی در سر دارند و از چه می‌گویند و برای چه می‌سرایند و چه نقشی در بارور شدن درخت ادبیات مقاومت و پایداری داشته‌اند؟

اینها سوالاتی بود كه برای دریافت پاسخ آن سراغ شاعران جوان شناخته شده كشورمان رفتیم كه سهمی پررنگ از این ادبیات پایداری را از آن خود كرده‌اند و با آنها پیرامون شعر جوان و ارتباطش با ادبیات پایداری سخن گفتیم.

انسیه موسویان با بیان این كه شعر جنگ و دفاع مقدس بخش مهمی از ادبیات دفاع مقدس ما را شكل می‌دهد و لذا در بررسی و نقد ادبیات معاصر نباید از این بخش غافل شویم، درباره نقش شاعران جوان در این زمینه می‌گوید: در كنار شاعران پیشكسوت و تاثیرگذاری كه در این بخش داشتیم و آثار فاخری هم آفریدند شاعران جوان امروز هم نسبت به این مقوله بی‌تفاوت نبوده و نیستند، چراكه این نسل با وجودی كه در دوران جنگ حضور فیزیكی نداشتند و جنگ را از نزدیك درك نكردند، اما از طریق تلویزیون، سینما، فیلم‌های مستند، كتاب‌های خاطرات و زندگینامه‌ها در جریان وقایع آن هستند و در واقع با این مقوله بیگانه نیستند.

علی داوودی نیز شاعری است كه ابتدا دو ویژگی و رسالت را برای شعر برمی‌شمارد و می‌گوید: انتقال آگاهی و امكان ثبت وقایع تاریخی و همچنین بیان عاطفه و اندیشه و تحلیل و نقد و بررسی كه این دو ویژگی در شعر شاعران جوان برجسته‌تر می‌نماید.

او ادامه می‌دهد: شاعران جوان تجربه‌ها و امكانات متفاوت و متعددی نسبت به نسل پیش از خود دارند از قبیل منابع مختلف، همایش‌ها، جشنواره‌ها و كتب منتشر شده كه در یكی دو دهه گذشته به این حجم نبوده است.

ادبیات، آیینه تمام‌نما

داوودی با این گفته به نقش شاعران جوان در شعر دفاع مقدس اشاره كرده و آن را با اهمیت می‌خواند و می‌افزاید: انقلاب و به دنبال آن جنگ، رویداد بزرگی است كه در تاریخ معاصرمان اتفاق افتاده و انتقال این رویداد رسالتی است كه به دوش همه هنرمندان بویژه شاعران است؛ چراكه می‌گویند شعر آیینه تمام‌نمای یك فرهنگ است. از این منظر نقش شاعران بویژه شاعران جدید كه بعد از 2 دهه از پایان جنگ همچنان در این زمینه كار می‌كنند، نقش كمی نیست.

محسن خاتمی شاعر جوان برگزیده استان تهران در دومین جشنواره شعر فجر هم با اشاره به این كه هر ادبیاتی كه مخاطب را برای دفاع از ارزش‌های انسانی تهییج كند، ادبیات پایداری نام دارد و می‌گوید: ادبیات پایداری به هیچ وجه تاریخ انقضا ندارد و همه نسل‌ها می‌توانند شاعر ادبیات پایداری باشند.

او می‌افزاید: ادبیات جنگ نیز اگر برای مبارزه به نفع ارزش‌ها باشد، مثل دفاع مقدس ما، نمونه و نماد عالی از همین ادبیات پایداری می‌تواند باشد و هر كسی كه به آن ارزش‌ها اعتقاد داشته باشد می‌تواند ابعاد آن جنگ را به شعر دربیاورد.

خاتمی تاكید می‌كند: امروز هم شاهدیم كه در نسل جوان نمونه‌های درخشانی از شاعران پایداری و حتی دفاع مقدس روییده‌اند.

عباس محمدی هم كه یكی از برگزیدگان شعر دفاع مقدس است، در این باره می‌گوید: برخی از شاعران جوان در این زمینه خوب عمل كردند، ولی بیشتر دوستان جوان تاثیرپذیر بودند و با یك سری واژه‌های محدود و از پیش تعیین شده سروده‌هایی داشتند، اگرچه هستند جوانانی كه غزل‌هایی سرودند كه به عنوان پیشرو و الگو شناخته شدند.

پژوهش در كنار آفرینش

اما هاشم كرونی شاعر شیرازی و برگزیده شعر دفاع مقدس، پاسخ به این سوال را نیازمند یك پژوهش جامع و جدی می‌داند و می‌گوید: تا زمانی كه این پژوهش جامع انجام نشود سهم نسل‌های مختلف را در پیشبرد جریان شعر دفاع مقدس نمی‌توان مشخص كرد.

او ادامه می‌دهد: با این همه مشخص است كه نسل نو تجربه‌های قابل تاملی در عرصه شعر دفاع مقدس دارد.

هاشم كرونی می‌افزاید: انبوه جشنواره‌ها و كنگره‌ها نیز در این زمینه بی‌تاثیر نبوده‌اند چراكه سبب شده‌اند تقریبا اكثریت قریب به اتفاق شاعران جشنواره ‌رو حداقل یكی دو شعر در این زمینه بسرایند.

مژگان عباسلو، شاعر و برنده جایزه پروین اعتصامی اما علاقه و حضور جوانان شاعر را در این عرصه نسبت به شاعران 2 دهه گذشته كمتر دانسته و عواملی همچون ندیدن جنگ، عدم جذب جوان‌های شاعر و كم‌بها دادن به این موضوع توسط متولیان امر مثل سوت و كور برگزار شدن كنگره‌ها و شب‌های شعر دفاع مقدس، عدم اختصاص برنامه‌های مدون در رسانه‌های جمعی و عدم تشویق شاعران جوانی كه در این عرصه خوش درخشیده‌اند را مسبب آن می‌داند.

البته عباسلو به وجود برخی شاعران خوب نیز در این زمینه اشاره كرده و می‌گوید: من به شخصه شاعران بسیار خوبی را در همین نسل دیده‌ام كه با وجود ندیدن جنگ و نبودن در جبهه‌های نبرد، چنان تاثیرگذار از دفاع مقدس حرف زده‌اند كه جان و دل را می‌لرزاند.

او به مثال‌هایی هم در این رابطه اشاره می‌كند و می‌گوید: مثلا خانم پروانه نجاتی كه الحق تمام غزل‌هایش وصف حال جانبازان و فرزاندان شهدا و زنان ایثارگر خانواده‌های این عزیزان است یا میلاد عرفان پور كه رباعی‌های بسیار خوبی در این زمینه سروده است و دوستان شاعر دیگر كه گهگاه گریزهای خوبی به این وادی زده‌اند، مانند مهدی فرجی، امیدمهدی نژاد و... .

گونه‌ای جدید در ژانر جنگ

نرگس رجایی، شاعر و روزنامه‌نگار اما دید كاملا متفاوتی در این زمینه دارد. او معتقد است فضای شعری كه نسل جوان درگیر آن است فضای بعد از جنگ است كه در حوزه شعر دفاع مقدس ارزیابی نمی‌شود، اما عده‌ای اصرار دارند هر شعری كه كلمه جنگ در آن به كار رفته را به عنوان شعر جنگ تلقی كنند كه این مشكل خودشان است.

رجایی كه اعتقاد به گونه‌ای جدید از شعر در ژانر جنگ و دفاع مقدس دارد، می‌گوید: بین شاعران نسل جوان كه سراغ چنین سوژه‌ای می‌روند با شاعرانی كه به عنوان شاعران دفاع مقدس شناخته می‌شوند (یعنی شاعرانی كه آن روزها را درك كرده‌اند) یك مرزبندی جدی است كه باید با این مرزبندی فضاها را تفكیك كنیم.

انتقاد، وجه بارز شعر شاعران جوان

نرگس رجایی یكی از ویژگی‌های شعر نسل جوان را ضدجنگ بودن آن می‌داند و می‌گوید: نباید توقع داشته باشیم نسلی كه ارزش‌های دفاع مقدس را از نزدیك ندیده و درك نكرده حالا درباره آن روزها به صورت بارز و آشكار مدیحه‌سرایی كند.

او كه به جنگ به شكل یك پدیده نامطلوب و خانمان برانداز نگاه می‌كند، علت انتقادی بودن بیشتر شعرهای امروز را همین امر می‌داند و اضافه می‌كند: البته این به این معنا نیست كه این نسل رشادت‌ها و فداكاری‌های یك عده را نادیده بگیرد.

رجایی می‌افزاید: آنچه بر شعر جوان ما تاثیر می‌گذارد محیط پیرامون آنهاست، یعنی فضایی كه امروز در جامعه شكل گرفته است. اگر جنبه انتقادی شعرها بیشتر است باید ریشه آن را در محیط پیرامون‌مان جستجو كنیم. او معتقد است كه آسیب‌شناسی جدی در این زمینه ضروری است تا روشن شود چرا شعر جوانان امروز بیشتر رویكرد انتقادی دارد.

علی داوودی اما در این باره عقیده دارد كه این نسل آزادی عمل بیشتری دارد و راحت‌تر می‌تواند به این موضوع بپردازد چون خیلی از قید و بندهای گذشته را ندارد؛ قید و بندهایی كه به دلیل درگیر بودن با جنگ در گذشته وجود داشت و به مصلحت شرایط نمی‌شد آنها را طرح كرد موضوعاتی مثل ویرانی‌ها و آثار و پیامدهای بد و زشت جنگ كه امروز چه در سینما و چه در ادبیات تا حددوی شاهد طرح آنها هستیم.

مقایسه 2 نسل

داوودی به ویژگی‌های شعری شاعران نسل اول و مقایسه آن با شعر شاعران جوان پرداخته و می‌گوید: دوران جنگ شعرها از وجهی حماسی برخوردار بود و بُعد عرفانی و عاشقانه جنگ برجسته تر بود و شاعران سعی شان بر این بود كه در تحقیر دشمن و تكریم دوست سخن گفته و شعر بسرایند اما هر چه از جنگ فاصله می‌گیریم مسائل اجتماعی و دغدغه‌های روزمره بیشتر وارد شعر شاعران می‌شود. او ادامه می‌دهد: مسائلی مثل حسرت و دلتنگی‌ها و مشكلات فرزندان شهدا و بازگویی آنها مانند بازگویی مشكلات فرزندان شهدا در مدارس، جامعه و بحث‌هایی از این قبیل كه چرا مثلا به جنگ ادامه دادیم و... همه این چراها در شعر شاعر جوان امروز دیده می‌شود.

محتوا و ساختار

انسیه موسویان هم ویژگی‌های شعر شاعران جوان را از 2 جنبه محتوایی و ساختاری بررسی كرده و درباره جنبه محتوایی این آثار می‌گوید: نسلی كه در جنگ حضور نداشته در شعرش به لحاظ محتوایی و مضمونی به حوادث پس از جنگ می‌پردازد و شاید این نگاهی سطحی‌نگر باشد كه بخواهیم شعر جنگ را فقط در توپ و تانك و... خلاصه كنیم. شاعران جوان ما از ابعاد دیگری به این مقوله نگریستند مثلا در شعر این نسل جوان یك جور رویكرد عارفانه و رمانتیك را می‌توان دید. وقتی شاعر از زبان همسر یا فرزند شهید سخن میگوید در واقع این همان رویكرد رمانتیك و عاشقانه است.

او در ادامه می‌افزاید: برخلاف شعر نسل اول كه در بحبوحه جنگ حضور داشتند و شرایط آن زمان بیشتر ایجاب می‌كرد شعرشان بیشتر جنبه تبلیغی و تهییجی داشته باشد. این شرایط خواه ناخواه شعر را به سمت مستقیم‌گویی و شعاری شدن سوق می‌داد كه این ویژگی در شعر نسل جوان وجود ندارد.

او در تشریح این دیدگاهش هم می‌گوید: شاعر جوان این دوره عمیقتر و گسترده‌تر می‌بیند و ازآن نگاه آرمان‌گرایانه و یك سویه كه فقط به تقدیس جنگ به عنوان یك نوع دفاع مقدس می‌پرداخت فاصله می‌گیرد و در واقع نگاهش به پدیده جنگ یك نگاه جهانشمول به معنای عامش می‌شود كه این باعث می‌شود گاهی در سروده‌هایشان به یك بیان ضد جنگ برسند كه این نگاه ضد جنگ را در رمانها و داستان‌های این دوره هم تا حدودی شاهد هستیم.

او به شعری از قیصر امین‌پور اشاره می‌كند و می‌گوید: ما در آثار شاعران دیگری مثل قیصر امین‌پور هم این ماجرا را تا حدودی می‌بینیم كه با فاصله گرفتن از جنگ در كتاب آخرش یك رویكرد كاملا متفاوت دارد: شهیدی كه بر خاك می‌خفت/ سرانگشت در خون خود می‌زد و می‌نوشت/ دو سه حرف بر سنگ/ به امید پیروزی واقعی/ نه در جنگ كه بر جنگ

موسویان درباره جنبه شكلی و ساختاری آثار این نسل می‌گوید: شعر نسل جوان به جوهره شعری نزدیكتر می‌شود و در پرداخت به فرم و ساختار موفق‌تر است مثلا در كنار شعرهایی كه در قالب‌های كهن مثل غزل مثنوی و رباعی سروده می‌شود شعرهایی در قالب‌های سپید و آزاد هم می‌بینیم كه آثار موفقی هستند.

كنگره‌ها؛ فرصت و آفت شعر جوان

محسن خاتمی هم با اشاره به حال و هوای دوران جنگ و دوران پس از آن و ویژگی‌های این دوران، مهم‌ترین ویژگی این دوران را كنگره‌ای شدن و جایزه‌دار شدن شعرهای دفاع مقدس می‌داند و می‌گوید: این كه می‌گویند شاعران جوان جنگ را ندیده‌اند شاید برای 8 سال جنگ درست باشد اما همه شاعران جوان بازماندگان و خاطرات جنگ را دیده‌اند، همه ما همسران شهدا را دیده‌ایم، جانبازان شیمیایی و تشییع شهدا را هم، حتی در همین سال‌های اخیر.

خاتمی اگر چه شعر شاعر جوان امروز را خالی از ریا نمی‌داند، اما به نمونه‌های خوبی از شعر شاعران جوان مانند علی محمد مودب یا میلاد عرفان‌پور اشاره می‌كند و می‌گوید: اگر كف روی این دریا را بگیریم، آب شفاف و زلالی زیر آن كف وجود دارد یعنی این‌كه در نسل شاعران جوان هم نمونه‌های عالی و درخشانی از شعر دفاع مقدس وجود دارد كه این نمونه‌ها اگرچه از نظر كیفی نسبت به نسل پیش از خود وضعیت بهتری دارند، اما از نظر كمی تعدادشان كمتر است، چه تعداد شعرهایی كه گفتند و چه تعداد خود شاعران.

خاتمی كنگره‌ای شدن شعر این دوران را هم فرصت می‌داند و هم آفت. فرصت از این جهت كه این كنگره‌ها و عرصه‌ها می‌توانند میدان رشد و بروز استعدادها و آفت به سبب ایجاد جریان‌سازی غیرطبیعی. خاتمی در این باره می‌گوید: برخی از آثار كنگره‌ای به گونه‌ای است كه مشخص است شاعر در آن فقط به پیكربندی شعر خود اندیشیده است و روحی در آثار نیست.

زیبایی‌ها و زشتی‌ها در كنار هم

از سوی دیگر كرونی هم نداشتن تجربه‌های دست اول از جنگ را برای شاعران جوان فرصت و تهدید توامان می‌داند و می‌گوید: از سویی تجربه‌های دست دوم و نگریستن به جنگ از زاویه خاطرات این و آن ممكن است سبب شود محصول كار اصالت لازم را نداشته باشد و در عین حال این مساله می‌تواند یك فرصت باشد چراكه این نسل تعلقات و دلبستگی‌های شخصی نسل دوران جنگ را ندارد و بنابراین می‌تواند همه وجوه جنگ اعم از زیبایی‌ها و زشتی‌های آن را در آثار خویش بازنمایی كند. مساله‌ای كه در آثار نسل پیش جدی گرفته نشد.

كرونی البته نگاه انتقادی در شعر جوان‌ها را مربوط به طیف خاصی می‌داند و می‌گوید: توجه به شعر جنگ هم در بین شاعران معتقد به آرمان‌های انقلاب و هم در بین سایر طیف‌ها به چشم می‌خورد كه در بین سایر طیف‌ها توجه به ادبیات ضد جنگ و تمركز بر سیاهی‌ها و زشتی‌های جنگ در اولویت قرار دارد و شاعران جوان نزدیك به طیف انقلاب زیبایی‌های دفاع را مد نظر قرار می‌دهند.

عباس محمدی كه بتازگی مجموعه‌ای از رباعی‌های دفاع مقدس را جمع‌آوری و منتشر كرده است به تاثیرپذیری جوانان شاعر از سروده‌های دوران جنگ اشاره كرده و می‌گوید: خیلی از سروده‌های دوران جنگ روایت جغرافیایی داشتند مثلا اسم مكانی در آنها آمده بود كه الان هم در شعر جوان‌ها دیده می‌شود یا نشان‌ها و كدهایی مثل كبوتر و چفیه كه هنوز هم در شعر جوانان دیده می‌شود و نمی‌توان این تاثیرپذیری را انكار كرد.

فاطمه مرادزاده / جام‌جم

نوشته شده در تاریخ پنجشنبه 1 مهر 1389    | توسط: Moballegh    | طبقه بندی: فرهنگی،     |
نظرات()